Günümüzde
Hıristiyanlığın en önemli simgesi olan
haç, Hz. İsa zamanından asırlar önce de
toplumlarda ruhani ve tanrısal anlamları
olan bir simge idi. Şeklinin sade,
yapımının basit olmasından dolayı
medeniyetin başlangıcından beri ufak
tefek değişikliklerle dini amaçlarla ve
tapmakların süslenmesinde kullanıldı.
Haç İşareti tarih boyunca:
- İskandinavya'da Tanrı Thor'un
sembolü olarak,
-
Babilliler'de ucuna bir hilal şekli
eklenerek ay Tanrısının sembolü olarak,
- Asurlularda
güneş ışınlarının yayıldığı dört yönü
göstermek amacıyla,
- Hindistan'da dikey
ve yatay çizgilerle ilahi ve dünyevi
güçleri belirtmek amacıyla,
- Mısır'da ucuna su
damlası şekli ilave edilerek ruhun
ölümsüzlüğü ve yaşamın simgesi olarak,
kullanılmıştır. Ayrıca Fenike, Çin,
Pers, İnka ve Aztek kültürlerinde de haç
bir şekilde yer almıştır.
Peki nasıl olmuştu da Hıristiyanlık
dünyası haçı kendisine sembol olarak
seçmişti? Haç, Hz. İsa'nın çarmıha
gerilerek öldürüldüğü bir ölüm aracının
şekli değil miydi? Hz. İsa bir ağaçta
veya darağacında asılsa veya boynu
vurularak öldürülseydi bu sefer de
darağacı, ilmik veya bir balta mı
Hıristiyanlığın sembolü olacaktı? Bir
dinin sembolü olarak niçin bir ölüm
aracının seçilmesine gerek görülmüştü?
Aslında Hz. İsa'nın üzerine bağlanarak
öldürüldüğü direğin şekli konusundaki
söylentilerin hepsi rivayettir. Dini
kitaplar bu detaydan bahsetmezler. O
zamanlar bölgenin hakimi olan Romalılar
kendi vatandaşları olan suçluları
boyunlarını vurarak idam ederlerken
köleleri ve vatandaş olmayanları yere
çakılmış direklere bağlayıp
kırbaçlayarak öldürüyorlardı.
Romalılar bazı ağır suçluları ise bir
direğe tutturdukları ikinci bir 'T'
şeklindeki ağaca bağlıyorlar, mahkumun
kollarını iki yana açarak
çiviliyorlardı. Yere çakılı birinci
direk infaz yerinde devamlı hazır
bulunurken, 'T' şeklindeki ikinci parça
mahkumlar tarafından sırtta taşınarak
infaz mahalline getiriliyordu.
Hz. İsa'nın yere çakılmış düz bir sırığa
mı yoksa 'T' şeklindeki bir parçaya mı
bağlandığı açık değildir. İncil'in
İngilizce tercümesi bunu haç olarak
yorumlarken Yunanca kopyasında ismi 'stauros'
olarak geçer. Her ne kadar bu kelime
günümüzde haç anlamında kullanılan
istavroz kelimesinin kökeni olsa da 'stauros'un
eski Yunanca'daki anlamı yere çakılmış
kazık veya direktir.
Hıristiyanlığın başlangıcında, ilk 300
yıl Hıristiyanlık büyük bir suç
sayılıyor, Romalılar bu dini kabul
edenleri acımasızca yok etmeye
çalışıyorlardı. Buna karşılık
Hıristiyanlar da aralarında bazı gizli
işaretler geliştirdiler. İlk gizli
sembol 'balık'tı. Romalılar evlerinin
kapılarında veya mezar taşlarında balık
şekli gördükleri kişilerin balıkçı
olduğunu düşünüyorlar ve bunlara
dokunmuyorlardı.
Hıristiyanlar birbirlerini tanıyabilmek
için başka semboller de geliştirdiler.
Güvercin, gemi ve gemi çapası figürleri
bunların arasında en çok
kullanılanlardı. Bu arada kullandıkları
'swastika' adı verilen bir başka sembol
en emniyetli olanı oldu. Artı şeklinde
ve uçları kıvrık, yakın zamanlarda
Naziler tarafından benimsenen ve gamalı
haç diye tabir edilen haç şekli aynı
zamanda putperestlerin mutluluk sembolü
olduğundan dikkati çekmiyordu.
Hıristiyanlığın organize olması ve
yayılması sürecinde ilk Hıristiyanlar
haç sembolüne pek iyi gözle bakmadılar.
Haç figürü onlarda ölüm, korku, işkence
ve kutsal ruha yapılan bir saygısızlığı
çağrıştırıyordu. Daha da önemlisi ilk
300 yıl boyunca Hıristiyanlar haçın
aslında putperest orijinli olduğunu bir
türlü kafalarından atamadılar ve sonunda
gönülsüzce kabul ettiler.
Hıristiyanlığın devlet dini, haçın da
onun sembolü olarak kabulü İmparator
Konstantin zamanına rastlar. Konstantin
bir gece gökyüzünde haç gördüğünü iddia
eder ama tarihin akışını asıl etkileyen
annesi Helena'dır. Sonradan azize payesi
verilen St. Helena'nın, 321 yılında Hz.
İsa'nın üzerinde öldürüldüğü haç
şeklindeki çarmıhı bulduğu, bunun
Kudüs'te bir kilisede muhafaza edildiği
ve parçalarının dolaştırılarak çeşitli
ülkelerde halka gösterildiği
söylentileri haç üzerindeki bütün
olumsuz görüşleri sildi. Müthiş ilgi
uyandıran bu söylenti sonucu haç
Hıristiyan dünyasında bir tapınma aracı
ve inanç simgesi durumuna geldi.
Hz. İsa'nın çarmıha gerilme sahnesi
yedinci yüzyıla kadar Hıristiyan
sanatlarında hiç görülmez. O zamana
kadar resimlerde Hz. İsa'nın mucizeleri,
şifa dağıtımı, göğe çıkışı ve yeniden
dirilme temaları veya kucağında bir kuzu
taşıyan çoban tasvirleri kullanıldı.
Başlangıçta tek başına kullanılan haç
figürü zamanla üzerinde çarmıha gerilmiş
Hz. İsa motifiyle kullanılmaya başlandı.
Kiliselerin, mezarların üzerine
konulması, törenlerde taşınması, vaftiz
törenlerinde adaylara, hastalara ve ölüm
döşeğindekilere haç gösterilerek
öptürülmesi adet oldu.
Daha sonraları Hz. İsa'nın taşıdığı haçı
vücudunda hissetmenin bir göstergesi
olarak haç çıkarmak adeti yayıldı.
Latinler sağ ellerini alından göğüse,
sol omuzdan sağ omuza götürüp, 'baba,
oğul ve kutsal ruh adına' diyerek haç
çıkartırlarken Ortodokslar ellerini
sadece sağ omuzdan sol omuza götürürler.
Protestanlar haç çıkartmazlar.
